Alex BultjeAlex BultjeAan het woord is Alex Bultje, over de bouw van de SS D441 Bagagewagen.

Intro
Begin van de bouw, voorjaar 2020
Voortgang, augustus 2020
Voortgang, september 2020
Historie van de serie SSD 400 Bagagewagen

11-06-2020 - Al heel lang loop ik met het idee ooit nog een Nederlandse stoomloc op 7¼" te bouwen. Om diverse redenen is de keuze nu gevallen op de NS 7700. Om deze 3 assige tenderloc te bedienen is ook een stuurwagen nodig, er is immers geen tender om op te zitten. De keuze daarvoor is een 3 assige bagagewagen in de uitvoering van de Staats Spoorwegen, een voorloper van de huidige NS. Van Ronald kreeg ik de tekening van de originele SS D441 uit 1914, en omdat het beter uitkomt bouw ik eerst deze wagen, en later de loc. Het wordt een privé wagen maar straks wel prima inzetbaar in combinatie met ons Nienoord materieel.

Deze wagen heeft een uitbouw aan beide zijkanten, en een uitkijkpost op het dak. De hoofdconducteur/ treinbegeleider kon van hieruit de hele trein overzien en indien nodig ook remmen. Achterop de wagen zit een trap om bij de hooggeplaatste lantaarnsteunen te komen. Er zit voor en achter een deur en overloop plaat om door de trein te lopen. Dat kon ook buitenom over de doorlopende treeplanken. Onder de wagen 2 gastanks, destijds voor de gasverlichting.

De SS D411 BagagewagenDe SS D411 BagagewagenDe wagen zoals ik hem bouw moet functioneel zijn maar met het uiterlijk van de SS D441. Dus krijgt hij luchtremmen die compatibel zijn met het Nienoord materieel. Er komt een remkraan net als bij de wagens 301 en 302 en de Hercules. Daarnaast komt er een afsluiter om de remhendel helemaal buiten werking te stellen als de wagen bv achter loc 1 of 2 loopt, of middenin een trein zit. er mag immers maar 1 werkende R-remkraan in de trein zitten. Er komt wel een 2e afsluiter waardoor het mogelijk is met de remhendel een H-remming uit te voeren. Dit kan ik bv gebruiken bij de opleiding van een leerling stoom op loc 1 of 2 waarbij ik op deze wagen kort achter de leerling kan zitten. Verder worden beide gastanks gebruikt als luchttank en komt er inwendig in de wagen nog een 8 liter tank voor remlucht. Ook een accu, watertank, olie en gereedschap zullen een plekje vinden. Er komt géén compressor in, t.z.t. krijgt mijn nog te bouwen NS7727 een stoomluchtpomp.

Begin, voorjaar 2020

Eind februari ben ik met de bouw begonnen, door de corona gaat het nu veel sneller dan eigenlijk de bedoeling was. Op dit moment -eind april- heb ik een rollend chassis van 169 cm lang, voorzien van trekhaken, buffers en gastanks en ook voetsteunen. Voor de vering heb ik bladveren gemaakt, de assen lopen in gietijzeren aspotten en zijn vet gesmeerd met PTFE vet. Speciaal is de middenas, die kan naar beide kanten 6 mm schuiven, anders zou je niet door de bochten komen.

Ik ben nu bezig met de remmen, de voor en achteras zijn geremd. Dat zijn best veel onderdelen aan stangen blokjes en hefbomen. Ook de lucht- en waterleidingen maak ik nu in het frame. Voor de afwisseling ben ik ook al bezig met de houten opbouw, voorzien van stalen versterking aan de buitenzijde. De deuren worden allemaal dummy's, er komen getraliede ramen in, het dak wordt afneembaar en het voorste dak kun je straks om wisselen voor een zitting.

Voortgang, augustus 2020 

We zijn 3 maanden verder na mijn laatste verslag, het is nu begin augustus. Het onderstel is inmiddels gereed en heeft ook al proefritten op Nienoord gemaakt. De middenas heb ik nog aangepast, 12mm schuiven was net te weinig. Dat is nu 15 mm en de wielflenzen zijn iets afgedraaid. Totaal heb ik nu 17 mm speling op de middenas en hij loopt nu moeiteloos door de bochten. !7 mm lijkt veel maar de wagen is 1690 mm lang , rad afstand is 845mm. Voor een stuurwagen is het gewoon een lang ding. De remmen zijn ook af en voorzien van luchttanks, cilinders en ventiel en doorgaande Hen R leidingen.Er zitten ook een terugslagklep en smoring in om de tanks snel te kunnen vullen, maar de lucht moet langzamer weer naar de H leiding kunnen. Ea is uitvoerig getest achter een Duitse gast loc, de betreffende machinist was zeer tevreden met de remcapaciteit van deze wagen.

Ik schreef al dat ik begonnen was met de opbouw. Inmiddels heb ik veel zaagsel en houtspaanders gemaakt. De opbouw van de wagen is nu compleet. Het achterste dak is af,op de dakbedekking na. Het middelste dak moet nog de uitkijkpost krijgen en het voorste deel heeft een stevige houten zitting om mijn 85 kg over te brengen op het frame. Voor dit voorste deel maak ik ook nog dak deel zodat de wagen er straks ook uitziet als model.

Een leuk detail wat ik tegenkwam: de wagen had een apart hondenhok voor vervoer van deze dieren. In het middelste deel zit een apart deurtje met opschrift hondenhok en afbeelding van een hond, nooit geweten. Ook aan de inrichting van de wagen is gedacht, stoel voor de lucht tank, plek voor de pook en kolenschep, remventiel en een aangepaste 20liter jerrycan als watertank, compleet met retour van de bijpas aspomp.

Voor ik de opbouw op definitief op het frame monteer ben ik nu eerst de treeplanken aan het maken. Dat lijkt simpel, maar mooi lijkende treeplank steunen zijn lastig te maken. 20 stuks in 4 modellen, en de 4 aan de bufferbalken kennen ook nog linkse en rechtse uitvoeringen. Hier bracht de moderne techniek uitkomst. De steunen zijn waterstraal gesneden en daarna stuk voor stuk afgewerkt en van gaatjes voorzien. Voor de laatste 2 op de achterkant was ouderwets smeedwerk nodig, hier komt een plaatje op wat de onderste trede van de trap vormt. Ik heb nu ook een begin gemaakt met alle ijzeren versterkingen die om de opbouw komen.

De wagenbak zelf staat inmiddels 2 keer in de Grondverf.

Voortgang, september 2020

Het is nu half september en de wagen ziet er heel anders uit.

Om te beginnen zit ie nu in de kleurlak, roodbruin RAL 8015 met dank aan Maykel Kastelijn. Zij bieden deze wagen aan als messing bouwpakket op H0, en Maykel heeft veel onderzoek gedaan naar de oorspronkelijke kleuren van treinmaterieel. Ik heb gekozen voor de bruine uitvoering in SS stijl, maar deze wagens zijn later bij de NS vanaf 1930 groen geschilderd.

Daarna heb ik de bak op het onderstel gemonteerd, de waterleidingen aan de tank gemonteerd, en de remkraan gemonteerd en aangesloten. Het middendak heeft nu de hoge uitkijkpost en de daken zijn afgewerkt met rubber vijverfolie als dak bedekking. Het voorste dak moet ik nog steeds maken , maar mijn stoel op de wagen krijgt al wel vorm, ik moet er tenslotte ook op kunnen zitten.

Ik schreef al iets over het ijzerwerk van de wagen. Als je naar de tekening kijkt zie je dat deze wagens aan de buitenkant versterkt waren met stalen profielen, die met schetsplaten aan elkaar geklonken zijn. Dit is beeld bepalend voor deze wagens en moet er dan ook opkomen. In het grootbedrijf werd dit stalen frame eerst opgebouwd en de houten delen werden er tegenaan geschroefd. Ik werk net omgekeerd eerst het hout en staal eromheen. Als materiaal gebruik ik 1 mm dik gezet hoek profiel en 2 mm dik aluminium T en U profiel. alles moet op breedte worden gemaakt d.m.v. frezen of de flex. De schetsplaten zijn uit 1 mm staal gemaakt en alles word bij elkaar gehouden door een heleboel 2 mm rvs klinknagels met een mooie bolle kop. De profielen krijgen op alle planken een bolkop schroef van 1,8x 6mm of 9mm, totaal meer dan 600 stuks. Om de profielen aan de stelbalken en het onderstel te bevestigen gebruik ik ook nog 100 rvs schroeven M 2 met moer. Al die schroef en klinknagel gaatjes moet ik boren en afbramen wat veel tijd kost.. En om de moer op de juiste plek onder de stelbalk te krijgen plak ik die met wat hout lijm op een vinger die ik vervolgens onder het frame voor het gaatje wurm. De wagen weegt nu rond de 80 kg en dat keer je niet meer even op de kop. Vaak zijn die M2 moertjes net vlooien en verdwijnen ze ergens in mijn werkplaats en zijn dan niet terug te vinden.

Voor al die onderdelen gebruik ik een hele serie malletjes om de schetsplaten te maken en om de gaatjes te boren. Ook de 4 vrachtdeuren krijgen staalprofielen en schetsplaten waar ook de deurwielen weer aanzitten. De deurrails en ophanging ben ik aan het uitwerken, net als handgrepen, deurstoppers en grendels.

Als afwisseling maak ik details zoals handgrepen, deurklinken, de torpedo ventilators op het dak, ontluchters ect. Dit maakt de wagen echt af.

Ik hou jullie op de hoogte van de verdere bouw.

Groeten,
Alex.


Historie van de serie SSD 400 Bagagewagen

De eerste tien bagagewagens van dit type werden in 1909 in dienst gesteld voor inzet in de internationale sneltreinen. Daarbij konden ze gekoppeld worden aan de vierassige rijtuigen met vouwbalgen, de doorgangswagens. Pas enkele jaren later liet de SS vierassige bagagewagens met vouwbalgen bouwen en werden deze wagens uit de belangrijkste D-trein diensten gehaald. Ze bleven echter geschikt voor buitenlands verkeer en werden hierbij ook nog vaak ingezet (vooral met vierassers).

Het meest werden ze echter gebruikt voor de binnenlandse sneltreinen met drie- en vierassig coupe materieel. Nadat NS nieuwe stalen bagagewagens liet bouwen in de jaren '30 zakte deze drieassers wat meer af naar o.a. stoptreinen maar ze bleven ook onmisbaar voor vele treinen met vierassig materieel. Eind jaren '30 werden ze praktisch in alle treinsoorten wel gebruikt. Zo reden ze ook in lokaaltreinen bestaande uit o.a. oud NCS materieel. Door de omvang van de serie kon men ze bij praktisch overal wel aantreffen.

De hoge uitkijk kast was niet langer noodzakelijk voor de treindienst door het wijzigen van voorschriften in de jaren '30 en na 1935 werd daarom, als een grote herstelling hieraan nodig was, soms de hele hoge kast verwijderd. Daarbij moest dan ook het interieur worden verbouwd. Dit gebeurde in ieder geval bij D 4036 (Dg 3918), D 4055 (Dg 3932), D 4088 (in 1945 naar Roemenië, in 2004 naar spoorwegmuseum), D 4098 (Dg 3969).

In 1948 werd als proef NS D 4094 (later Dg 3966) verbouwd waarbij de hoge kast en de zijkasten werden verwijderd. De wand tussen de roldeuren werd vrijwel geheel opnieuw opgebouwd, net als het interieur. De ombouw was vrij ingrijpend maar is uiteindelijk bij minstens 3 wagens uitgevoerd waar onder D 4078 (Dg 3953).

Een andere meer eenvoudige wijze om de levensduur van de slijtage gevoelige hoge- en zijuitkijken te verlengen was het bekleden met plaatijzer na 1935. Soms werd het hondenhok verwijderd dat al jaren niet meer gebruikt werd en werd de deur hiervan dichtgemaakt. Uiteindelijk bepaalde de toestand van de wagen bij binnenkomst in de werkplaats min of meer wat er mee ging gebeuren. Men wilde met zo min mogelijk kosten de wagens op de baan houden.
Midden 1951 werd een deel van deze wagens aangewezen voor dienst in goederentreinen. Daartoe werden ze vernummerd en van een kolenkachel voorzien. Goederentreinen hadden immers geen doorgaande stoomleiding waardoor de aanwezige stoomverwarming niet langer bruikbaar was. De wagens D4001-4061 kregen bij deze aanpassing de nieuwe nummers Dg 3901-3940. In februari 1952 werd besloten ook de resterende wagens aan te wijzen voor goederendiensten als NS Dg 3941-3969. Door oorlogsomstandigheden, ongevallen enz. waren na de oorlog 29 exemplaren verdwenen. Na 1956 vervielen de gastanks omdat NS stopte met gebruik van gasverlichting. Voortaan gebruikte men in de wagen alleen nog losse batterijlampen.

Nummering
Staatsspoor NS na 1924 Bouwjaar
SS 401-410 D 4001-4010 1909
SS 411-420 D 4011-4020 1910
SS 421-440 D 4021-4040 1912
SS 441-488 D 4041-4088 1914
SS 489-498 D 4089-4098 1915

De eerste 10 wagens werden geleverd met gasgloeilicht en hadden de roldeur aan beide zijde op ca. 750mm vanaf de hoek. Bij de overige wagens werd dit ca 1500mm. Deze kregen alle bij levering persgas verlichting.

Afvoer
Rond 1955 gingen de meeste wagens buiten dienst na de instroom van de nieuwe stalen Dg bagagewagens. In 1957 waren de volgende wagens nog in dienst, alle voor goederentreinen:
3907, '21, '27, '29, '32, '35, '39, '41, '42, '45, '53, '54, '56, '58, '63, '69. De meeste hiervan werden in 1958 afgevoerd. De laatste 3 wagens waren D 3950 (1962 niet verbouwd), 3953 (1960, was omgebouwd zonder huisje en uitkijken) en 3969 (1960, zonder hoge kast).

Wijzigingen
1922: Laag gelegen luchtslangen
Lage sluitseinijzers volgens RIC
1923: Lijnogen op dak vervallen, handgreep op dak hoge uitkijk vervalt
1926: Trap met handgrepen op kop en overloopplank aan dak vervallen
1930: Aanbrengen extra haak voor roldeursluiting
1945: Lange treeplanken vervallen na revisie
1951: Aanbrengen kolenkachel, bij vrijwel alle wagens de kopdeuren vastzetten. Daarbij vervielen de steuntjes naast de deur, de overloopplaat en de deurkruk.
1956: Gastanks verwijderd na revisies

Bron: Bovenstaande informatie over de historie over de bagagewagen is terug te vinden op de site van Maykel Kastelijn: www.mkmodelbouwstudio.nl. Deze studio heeft een tal van bouwpakketten ontwikkeld voor locomotieven, treinstellen en wagons. Daarnaast kun je er schilderspullen en opschriften kopen.